"Drugi mozak": kako crijeva mogu uzrokovati anksioznost i depresiju? Objašnjava psihijatar

1. Sinteza serotonina, dopamina i drugih neurotransmitera

„Zašto sam anksiozan bez razloga?“, „Osjećam se tako umorno i potišteno…“. Navikli smo misliti da su promjene raspoloženja prvenstveno povezane s radom centralnog nervnog sistema i mozga.

Međutim, u našem tijelu postoji još jedan „skriveni igrač“ koji može direktno uticati na mentalno stanje — crijeva. Ljekar, psihijatar i psihoterapeut Vasilij Šurov objašnjava kako su crijeva povezana s nervnim sistemom i kako mogu uticati na naše raspoloženje.

Poseban nervni sistem — u crijevima

Znamo da se naš nervni sistem dijeli na dvije osnovne podsisteme. Prije svega, to je centralni nervni sistem (mozak i kičmena moždina) — naš glavni regulator unutrašnjih procesa, kao i centar emocija, samosvijesti i kognitivnih funkcija. Tu je i periferni nervni sistem — on se nalazi izvan mozga i kičmene moždine, obuhvata cijelo tijelo i pomaže mozgu da reguliše rad unutrašnjih organa.

Ali postoji još jedan nervni sistem — enterički. On reguliše rad organa probavnog sistema i ima dvosmjernu vezu s mozgom putem vagusnog (lutajućeg) živca, koji prolazi od mozga kroz srce i respiratorne organe do trbušne šupljine.

Iako se enterički nervni sistem smatra specijalizovanim dijelom perifernog nervnog sistema, on je autonoman i relativno nezavisan.

Enterički nervni sistem može nastaviti svoj rad čak i ako se iz nekog razloga prekine njegova veza s mozgom (za razliku od kičmene moždine, koja ne može raditi autonomno).

Njegov opseg funkcija je veoma širok — obavlja više važnih zadataka:

• reguliše peristaltiku crijeva (motoriku i rad glatkih mišića);

• kontroliše lučenje probavnih enzima;

• reguliše ravnotežu vode i elektrolita;

• utiče na sastav i aktivnost crijevne mikrobiote;

• učestvuje u regulaciji lokalne cirkulacije krvi u zidovima crijeva;

• utiče na imunološku zaštitu u probavnom traktu.

Iako je po složenosti manji od mozga, enterički nervni sistem je i dalje veoma kompleksan. Sadrži do 600 miliona nervnih ćelija (neurona) različitih tipova: senzorne, motorne i interneurone.

Ova složena struktura omogućava mu da efikasno upravlja radom probavnog sistema. Međutim, ima i posebne funkcije koje ga direktno povezuju s našim mentalnim zdravljem.

Kako crijeva utiču na mentalno zdravlje?

Enterički nervni sistem ima nekoliko mehanizama putem kojih može uticati na raspoloženje i psihičko stanje.

1. Sinteza serotonina, dopamina i drugih neurotransmitera

Neurotransmiteri su supstance koje prenose električne i hemijske impulse između nervnih ćelija. Oni regulišu rad centralnog nervnog sistema i direktno utiču na mentalno zdravlje.

Mnogi misle da se neurotransmiteri proizvode samo u mozgu i endokrinim žlijezdama (na primjer, nadbubrežnim žlijezdama).

Međutim, jedna od najvažnijih „fabrika“ neurotransmitera u našem tijelu su crijeva i njihova mikrobiota.

U enteričkom nervnom sistemu sintetizuju se ključni neurotransmiteri koji utiču na naše mentalno stanje:

Serotonin. Poznat kao „hormon sreće“. Odgovoran je za otpornost na stres, reguliše raspoloženje, smanjuje bol i olakšava kretanje. Više od 90% serotonina u organizmu proizvodi se upravo u crijevima.

Dopamin. Poznat kao „hormon zadovoljstva“. Jedan je od ključnih aktivirajućih neurotransmitera — učestvuje u motivaciji i učenju, poboljšava kognitivne funkcije (razmišljanje, pamćenje, koncentraciju) i olakšava kretanje.

GABA (gama-aminomaslačna kiselina). Glavni inhibitorni neurotransmiter nervnog sistema — smanjuje njegovu aktivnost.

Noradrenalin. Jedan od „hormona stresa“. Povećava aktivnost nervnog sistema, utiče na centre sna, povećava fizičku aktivnost i smanjuje osjetljivost na bol, ali i podiže krvni pritisak i sužava krvne sudove.

Kada je narušena ravnoteža crijevne mikrobiote, proizvodnja ovih važnih neurotransmitera (posebno serotonina i dopamina) može biti poremećena, što može dovesti do razvoja mentalnih poremećaja.

Godine 2022. naučnici su otkrili da se crijevni mikrobiom kod osoba s depresijom značajno razlikuje od onog kod zdravih osoba. Godine 2023. druga istraživanja su potvrdila sličnu povezanost kod generalizovanog anksioznog poremećaja. Takođe je iste godine utvrđena veza između poremećaja mikrobioma i bolesti poput Alzheimerove i Parkinsonove bolesti.

2. Upalni procesi u mozgu

Još jedan važan faktor odnosi se na imunološki sistem.

Crijeva su u stalnoj interakciji s imunitetom, jer nas štiti od patogenih mikroorganizama koji ulaze hranom. Zbog toga u crijevima mogu nastati upalni procesi koje pokreću proinflamatorni citokini — molekuli koji uništavaju patogene i oštećene ćelije.

Iako imaju zaštitnu ulogu, citokini mogu postati problem. Ako je crijevna sluznica oštećena, oni mogu ući u krvotok, proći krvno-moždanu barijeru i dospjeti u mozak.

Tamo mogu izazvati autoimunu reakciju u kojoj imuni sistem napada zdrave ćelije. To dovodi do upale u mozgu i poremećaja ravnoteže neurotransmitera.

Posljedica su promjene raspoloženja, razvoj anksioznih poremećaja i depresije, kao i slabljenje kognitivnih funkcija — pamćenja, koncentracije i razmišljanja.

3. Vagusni živac i anksioznost

Crijeva mogu direktno slati signale mozgu putem vagusnog živca.

Ovo je opet povezano s mikrobiotom. Neke bakterije mogu direktno komunicirati s nervnim ćelijama u crijevima i stimulisati aktivnost vagusnog živca. Takođe, metabolički proizvodi bakterija mogu uticati na aktivnost neurona i prenos signala.

Na taj način mikrobiom može aktivirati dijelove limbičkog sistema koji su odgovorni za emocije i raspoloženje, posebno amigdalu — centar za procjenu prijetnji koji stvara osjećaje straha i anksioznosti.

Zbog toga crijevni mikrobiom može biti skriveni uzrok „neobjašnjive“ anksioznosti.

Kako uticati na raspoloženje kroz crijeva? Korisni savjeti

Srećom, veza između crijeva i mozga djeluje u oba smjera. Poremećaji u crijevima mogu pogoršati mentalno zdravlje, ali poboljšanje rada probavnog sistema može pozitivno uticati na psihičko stanje.

Evo nekoliko načina kako poboljšati zdravlje crijeva:

• Raznovrsna ishrana. Mikroorganizmi u crijevima trebaju različite nutrijente, zato je važno jesti raznovrsno — različite žitarice, povrće, voće, meso i ribu.

• Prebiotici. To su neprobavljive komponente hrane (najčešće vlakna) koje hrane korisne bakterije. Nalaze se u namirnicama poput luka, bijelog luka, banana, šparoga, zobi i mahunarki.

• Probiotici. Živi mikroorganizmi koji pomažu održavanju zdrave mikrobiote. Nalaze se u fermentisanoj hrani poput kefira, jogurta, kiselog kupusa i kimčija.

• Manje šećera. Šećer podstiče rast štetnih mikroorganizama, narušava ravnotežu mikrobioma i može izazvati nadutost.

• Pravilno liječenje. Antibiotike treba uzimati isključivo uz preporuku ljekara, jer njihova nekontrolisana upotreba uništava korisne bakterije i može dovesti do otpornosti na lijekove.

Da li ste primijetili vezu između stanja crijeva i raspoloženja? Podijelite svoje iskustvo u komentarima.

​(Pripremila: Renata Bondarenko, psiholog i psihoterapeut)

©Copyright